Các nhà dịch thuật Cơ Đốc Phục Lâm giúp làm ích lợi cho sứ mạng của giáo hội như thế nào?
Tác giả: Marcos Paseggi
Đầu tiên câu văn dường như không mang đến một thách thức to lớn. “Đức Chúa Jêsus là thanh nam châm vĩ đại nhất,” trong tiếng Anh. Tôi biết các từ, và tôi cũng biết rất rõ cách phản chiếu những từ đó trong tiếng Tây Ban Nha: Jesús es el más grande imán, tôi viết trên máy tính xách tay. Và rồi một ý tưởng lóe lên trong tâm trí tôi. Trong tiếng Tây Ban Nha imánvừa có nghĩa là thanh nam châm vừa có nghĩa là thầy tế, người hướng dẫn nghi thức cầu nguyện của Hồi giáo. Vì tất cả sự tôn trọng tôn giáo đó của bản thân tôi nói riêng và cho đạo Hồi nói chung, tôi hiểu rằng một câu như thế không hiệu quả trong văn cảnh được đưa ra. Với khả năng dịch thuật khiêm tốn, tôi chỉ tô màu câu đó và tiếp tục, hy vọng cuối cùng sẽ tìm ra một sự lựa chọn có thể chấp nhận được.
Không được chú ý và thường xuyên bị đánh giá thấp, các nhà dịch thuật Cơ Đốc Phục Lâm hoàn thành công việc sống còn trong việc làm trọn nhiệm vụ vĩ đại, đòi hỏi mang lấy sứ điệp “đến mọi nước, mọi chi phái, mọi tiếng, và mọi dân tộc” (Khải 14: 6). Mặc dầu có một ít là chuyên nghiệp, đa số là tình nguyện viên- thường là việc làm thêm hoặc làm khi rảnh- họ cũng chia xẻ khát vọng giảng sứ điệp ra nhiều thứ tiếng để nó có thể được các độc giả được chọn hiểu. Khi hội thánh Cơ Đốc Phục Lâm vận hành tốt trong thế kỷ 21, thật khó mà biết được có bao nhiêu người nam, người nữ thực sự làm việc- tức là những người được nhà xuất bản giáo hội thuê- cho những dự án dịch thuật của hội thánh được sắp xếp ít hay nhiều vào những việc làm chính quy. Tuy nhiên những nhà dịch thuật đã đồng cam cộng khổ với việc xuất bản Cơ Đốc Phục Lâm từ thời kỳ đầu tiên của hội thánh.
Những nhà dịch thuật Cơ Đốc Phục Lâm đầu tiên
TNhững nhà sáng lập hội thánh rất sớm đã nhận ra tầm quan trọng của việc các nhà dịch thuật xúc tiến sứ mạng phúc âm. Vào năm 1870, ông James White, một trong những người quan tâm đến việc truyền giảng phúc âm ra những vùng xa xôi, sử dụng một số nhà dịch thuật đã làm việc cho tờ Review and Herald để dạy các lớp ngoại ngữ tại đại học Battle Creek, với hy vọng sẽ đào tạo được nhiều người trẻ viết và xuất bản. Dĩ nhiên, cũng như những người nói một thứ tiếng khác, ông White xem thường thời gian và nỗ lực để thông thạo ngôn ngữ thứ hai, và các lớp học trở nên bấp bênh.1 Vào thời gian này Ellen White đã viết bài ủng hộ việc đào tạo người trẻ về kỹ năng dịch thuật, mặc dù cũng như chồng mình, có vẻ như chưa hiểu trọn vẹn sự khó khăn mà những người nói tiếng Anh gốc để chuyển đổi các tài liệu của hội thánh qua các ngôn ngữ khác ở trình độ xuất bản lưu loát là thể nào.2
Một sự chuyển đổi lớn lao đã xảy ra vào năm 1874 khi ông John Andrews đi thuyền tới Thụy Điển trong chuyến truyền giáo chính thức đầu tiên của giáo hội. Ông Andrews người biết tiếng Hê-bơ-rơ, tiếng Hy-lạp, và tiếng La-tinh dâng mình học tiếng Pháp và tiếng Đức. Một cách không mệt mỏi, ông học ngữ pháp tiếng Pháp theo cách mà cuối cùng cho phép ông quyết định các bài báo cho tờ Les Signes des Temps (phiên bản tiếng Pháp của tờ Signs of the Times) đã sẵn sàng để xuất bản. Ông cũng chuyển ngữ các bài báo từ tiếng Anh sang tiếng Pháp, mặc dù ông thường xuyên nhờ tới những người nói tiếng Pháp gốc làm những người sửa lỗi.3
Nhiều năm trôi qua, bà Ellen White hiểu nhiều hơn về sự phục vụ của các nhà dịch thuật. Bà định ra hai đặc tính cần thiết của các nhà dịch thuật trong hội thánh là phải “có học” và “kính sợ Đức Chúa Trời.”4 Nhưng bà cũng thú nhận rằng để dịch ở trình độ xuất bản, những nhà dịch thuật không nói tiếng Anh phải học để in ngôn ngữ của họ ra, rồi sẽ chuyển những bài viết của bà sang ngôn ngữ bổn xứ của họ.5 Những gì bà nói được xem là việc rèn luyện tốt nhất cho việc dịch thuật.
WKhông nghi ngờ gì nữa, thời gian Ellen White ở Châu Âu mang đến cho bà kinh nghiệm thay đổi cuộc đời. Khi đến Basel, bà khám phá ra rằng người ta thích dịch quyển Thiện Ác Đấu Trang (The Great Controversy) ra tiếng Pháp và tiếng Đức. Những nhà đóng góp tình nguyện đã thử dịch 2 bản trong tiếng Pháp và 3 bản khác nhau trong tiếng Đức; mặc dù theo lời của Willie White “thật khó tìm ra được 2 người nói tốt về nhau.”6Hai vấn đề cơ bản được nêu ra trong bài nói chuyện của bà Ellen White, mà “là một số trường hợp được hiểu không trọn vẹn bởi những nhà dịch thuật, và…ở những nơi mà họ hiểu được thì họ lại không biết một cách thành thạo các thuật ngữ của đạo trong tiếng của họ để dịch cho chính xác.”7 Họ đã giải quyết vấn đề này như thế nào? Vậy là Ellen White, các nhà dịch thuật, các biên tập viên, và những người sửa lỗi họp lại mỗi ngày để đọc và thảo luận một chương để đảm bảo rằng, theo lời của Ellen White, “các nhà dịch thuật có được cái hồn của tác phẩm và sẽ dịch tốt hơn.”8 Đội dịch thuật thật sự đầu tiên như chúng ta biết đã làm tốt tới mức có thể.
Ngày nay, nhờ vào Internet các nhà dịch thuật không nhất thiết phải làm việc ở một nơi. Thật ra họ có thể làm việc ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào và dễ dàng nối kết như đội ở Basel đã làm rất lâu rồi, thời này người ta sử dụng không gian tự khiển như văn phòng duy nhất của họ. Tuy nhiên, các thử thách của việc xử lý ngôn ngữ vẫn y như vậy.
Tất cả trong một ngày làm việc
Các nhà dịch thuật vật lộn với những vấn đề mà người khác không dễ gì hiểu được. Người ta thường nghiễm nhiên cho rằng hễ ai có được kiến thức kha khá về hai ngôn ngữ thì có thể làm công tác dịch thuật. Nhưng không phải như vậy. Thực ra, công việc dịch thuật đòi hỏi nhiều hơn việc chuyển một từ hoặc một câu qua một ngôn ngữ khác.
Đầu tiên, mỗi ngôn ngữ là một thế giới của riêng nó, bao gồm luật về ngữ pháp và hệ thống chấm câu, cách viết và ngữ cú. Trong đa số trường hợp, một câu không thể được chuyển ngữ từng từ một từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Việc dịch thuật bao hàm việc tìm kiếm một “sự thích hợp năng động” nơi mà nghĩa gốc vừa được giữ lại và “được sáng tạo” thành một câu mới mà bằng cách nào đó liên kết với ngữ nghĩa đã được đề cập. Điều đó ngụ ý rằng có một sự thay đổi trong thứ tự từ ngữ, câu văn và cấu trúc của đoạn, thậm chí là bỏ qua lựa chọn thứ nhất và thứ hai để viết lại từ vạch xuất phát. Nó đòi hỏi phải thông thạo ngôn ngữ cần được dịch ra để “chế biến” cách dùng thành ngữ, hình dáng của một bài nói chuyện và các thí dụ minh họa.
Cuối cùng, có một số thuật ngữ về văn hóa “không thể dịch được” trong mỗi ngôn ngữ mà bằng cách nào đó phải “được giải nghĩa” để được các độc giả hiểu một cách chính xác.
Cũng như ông Lars Hoem, nhà dịch thuật từ tiếng Anh qua tiếng Na-Uy của nhà xuất bản Cơ Đốc Phục Lâm Na-Uy, có nói: “Nếu một người Mỹ bình thường đọc câu ‘được mặc đồ như Don King,’ thì họ biết chắc rằng quý vị đang ám chỉ về một ông bầu quyền anh danh tiếng được yêu mến trong trang phục lộng lẫy, nhưng với một người Na-Uy thì chẳng có ý nghĩa gì cả. Mặt khác, từ ‘Kollenbrølet’ ngay lập tức được nhận ra là tiếng hò hét của công chúng khi một người trượt tuyết ở quê cán đích đầu tiên xuất hiện vài trăm mét trước đích đến.”10
Cuối cùng, có một số thuật ngữ về văn hóa “không thể dịch được” trong mỗi ngôn ngữ mà bằng cách nào đó phải “được giải nghĩa” để được các độc giả hiểu một cách chính xác.
Cũng như ông Lars Hoem, nhà dịch thuật từ tiếng Anh qua tiếng Na-Uy của nhà xuất bản Cơ Đốc Phục Lâm Na-Uy, có nói: “Nếu một người Mỹ bình thường đọc câu ‘được mặc đồ như Don King,’ thì họ biết chắc rằng quý vị đang ám chỉ về một ông bầu quyền anh danh tiếng được yêu mến trong trang phục lộng lẫy, nhưng với một người Na-Uy thì chẳng có ý nghĩa gì cả. Mặt khác, từ ‘Kollenbrølet’ ngay lập tức được nhận ra là tiếng hò hét của công chúng khi một người trượt tuyết ở quê cán đích đầu tiên xuất hiện vài trăm mét trước đích đến.”10
Khi làm việc với những ý tưởng trong kinh thánh, thử thách cũng tương tự. Một lần nữa, ông Hoem cho một ví dụ: “Làm sao quý vị giải thích về ý tưởng ‘Chiên Con của Đức Chúa Trời’ với một người Inuit chưa bao giờ thấy một con chiên trong đời? Đâu là con vật tương tự về sự vô tội tốt nhất mà một người Inuit có thể hiểu được? Có lẽ là một con hải cẩu con chăng?”
Bất chấp những rào cản về ngôn ngữ và văn hóa, đối với những tín đồ Cơ Đốc Phục Lâm yêu thích ngôn ngữ và cách thức giao tiếp bằng văn tự thì thật khó mà có hoạt động nào tốt hơn ứng dụng những kỹ năng của họ vào trong nghệ thuật và kỹ năng dịch thuật; và hơn nữa là gì, làm việc đó với sự thuyết phục rằng công việc này làm ích lợi cho sứ mạng của hội thánh không chỉ trong việc chia xẻ phúc âm mà còn củng cố cho những tín đồ mới và cũ. Monique Lemay, một nhà dịch thuật từ tiếng Anh qua tiếng Pháp sống ở Quebec, Ca-na-đa cho biết: “Điều tôi thích ở dịch thuật là tính khắc nghiệt, sự chính xác và sự cân nhắc trong các chi tiết của nó, những điều này tạo ra một thế giới của sự khác biệt về sản phẩm sau cùng. Không cần phải nói, công tác dịch thuật cho hội thánh đã mang đến cho tôi phước hạnh thuộc linh tuyệt vời… Tôi tin chắc rằng dịch những quyển sách và tờ báo cho những tín đồ nói tiếng Pháp xung quanh thế giới, quả thật là một sứ mạng.”11
Công tác dịch thuật
Từ John Wicliffe cho đến Martin Luther, rồi đến Casiodoro de Reina, các học giả về kinh thánh với kiến thức về ngôn ngữ đã tìm kiếm suốt nhiều thế kỷ để mang kinh thánh gần hơn đến tai và lòng những người bình thường bằng cách cung cấp những bản dịch bằng tiếng mẹ đẻ của họ.
Trong những năm gần đây, các học giả Cơ Đốc Phục Lâm tận tâm đã đóng góp những bản dịch Kinh Thánh mới, nhằm mang sứ điệp về lời của Đức Chúa Trời đến với thế hệ mới. Những nhiệm vụ như thế không chỉ đòi hỏi phải thông thạo ngôn ngữ gốc của Kinh Thánh mà còn cần phải tỉ mỉ nhưng sáng tạo, và sẵn lòng làm việc với những nhóm học giả có xuất thân tôn giáo khác nhau trong suốt các thời kỳ kéo dài.
Một trong những học giả này là ông Victor Armenteros, một nhà ngôn ngữ học và học giả Cơ Đốc Phục Lâm đến từ Tây Ban Nha và đã làm việc vài năm trong hội đồng biên tập mà gần đây xuất bản Biblia Traducción Interconfesional, một bản Kinh Thánh tiếng Tây Ban Nha tạm thời của giáo hội chung. Nhớ lại trải nghiệm này, ông miêu tả là “tuyệt vời,” Armenteros tuyên bố: “Lúc đầu, tôi có phần e ngại về việc đóng góp cho một hoạt động mà có vẻ như bằng cách nào đấy dẫn đến việc thống nhất các giáo phái. Nhưng rồi tôi hiểu rằng “giáo hội chung” không có nghĩa là thống nhất hệ phái, nhưng là có thể làm việc và chia xẻ cho nhau, tìm ra và cho biết ngữ nghĩa tạm thời đối với những kho báu được chôn giấu và bày tỏ ra về Lời của Đức Chúa Trời.” Ông kết luận: “Tôi học biết rằng, trong bất cứ dạng nào thì Lời Của Đức Chúa Trời vẫn sống và tôi cảm tạ Ngài vì điều đó.”12
Một học giả Cơ Đốc Phục Lâm trẻ khác làm việc ở bộ phận phiên dịch Kinh Thánh là ông Laurentiu Lonescu đến từ Ru-ma-ni, ông nằm trong đội sản xuất ra bản dịch Kinh Thánh Tân Ước tiếng Ru-ma-ni tạm thời cho giáo hội chung. Mặc dù ông thừa nhận rằng những khác biệt về tín lý đôi khi ngầm khiến cho “tranh luận hàng giờ chỉ vì một từ hay một giới từ,” nhưng ông cũng cho rằng đây là trải nghiệm thay đổi cuộc đời mang đến cho ông những bất ngờ thú vị. Thí dụ, khi tranh luận về từ được dùng để nói về sự yên nghỉ trong ngày Sa-bát (cũng như trong nhiều ngôn ngữ khác, có hai ý kiến trong tiếng Ru-ma-ni, một là ngày nghỉ thông thường và hai là ngày nghỉ đặc biệt trong ngày thứ bảy của tuần lễ), Lorescu thật ngạc nhiên khi các nhà dịch thuật Công Giáo đã ủng hộ trong việc chọn thuật ngữ Ru-ma-ni nhằm miêu tả rõ ràng nhất về ngày thứ bảy cụ thể của tuần lễ.13
Trong những năm gần đây, các học giả Cơ Đốc Phục Lâm tận tâm đã đóng góp những bản dịch Kinh Thánh mới, nhằm mang sứ điệp về lời của Đức Chúa Trời đến với thế hệ mới. Những nhiệm vụ như thế không chỉ đòi hỏi phải thông thạo ngôn ngữ gốc của Kinh Thánh mà còn cần phải tỉ mỉ nhưng sáng tạo, và sẵn lòng làm việc với những nhóm học giả có xuất thân tôn giáo khác nhau trong suốt các thời kỳ kéo dài.
Một trong những học giả này là ông Victor Armenteros, một nhà ngôn ngữ học và học giả Cơ Đốc Phục Lâm đến từ Tây Ban Nha và đã làm việc vài năm trong hội đồng biên tập mà gần đây xuất bản Biblia Traducción Interconfesional, một bản Kinh Thánh tiếng Tây Ban Nha tạm thời của giáo hội chung. Nhớ lại trải nghiệm này, ông miêu tả là “tuyệt vời,” Armenteros tuyên bố: “Lúc đầu, tôi có phần e ngại về việc đóng góp cho một hoạt động mà có vẻ như bằng cách nào đấy dẫn đến việc thống nhất các giáo phái. Nhưng rồi tôi hiểu rằng “giáo hội chung” không có nghĩa là thống nhất hệ phái, nhưng là có thể làm việc và chia xẻ cho nhau, tìm ra và cho biết ngữ nghĩa tạm thời đối với những kho báu được chôn giấu và bày tỏ ra về Lời của Đức Chúa Trời.” Ông kết luận: “Tôi học biết rằng, trong bất cứ dạng nào thì Lời Của Đức Chúa Trời vẫn sống và tôi cảm tạ Ngài vì điều đó.”12
Một học giả Cơ Đốc Phục Lâm trẻ khác làm việc ở bộ phận phiên dịch Kinh Thánh là ông Laurentiu Lonescu đến từ Ru-ma-ni, ông nằm trong đội sản xuất ra bản dịch Kinh Thánh Tân Ước tiếng Ru-ma-ni tạm thời cho giáo hội chung. Mặc dù ông thừa nhận rằng những khác biệt về tín lý đôi khi ngầm khiến cho “tranh luận hàng giờ chỉ vì một từ hay một giới từ,” nhưng ông cũng cho rằng đây là trải nghiệm thay đổi cuộc đời mang đến cho ông những bất ngờ thú vị. Thí dụ, khi tranh luận về từ được dùng để nói về sự yên nghỉ trong ngày Sa-bát (cũng như trong nhiều ngôn ngữ khác, có hai ý kiến trong tiếng Ru-ma-ni, một là ngày nghỉ thông thường và hai là ngày nghỉ đặc biệt trong ngày thứ bảy của tuần lễ), Lorescu thật ngạc nhiên khi các nhà dịch thuật Công Giáo đã ủng hộ trong việc chọn thuật ngữ Ru-ma-ni nhằm miêu tả rõ ràng nhất về ngày thứ bảy cụ thể của tuần lễ.13
Từ đây chúng ta sẽ đi đâu?
Ở trên thế giới, các nhà dịch thuật ở ngoài giáo hội đang đạt đến trình độ chuyên nghiệp cao hơn. Tuy nhiên trong vòng giáo hội Cơ Đốc Phục Lâm, các nhà dịch thuật vẫn còn làm thủ công hơn là chuyên nghiệp. Nhiều người trong số họ làm việc theo cách hoặc hoàn cảnh lạ lùng, và thường là những chuyên gia tự bản thân tạo ra không thường xuyên được bởi một quá trình kiểm tra sửa chữa chất lượng từ tập thể. Svitlana Krushenytska, một nhà dịch thuật Cơ Đốc Phục Lâm sống ở U-krai-na, như để tóm tắt cảm giác chung khi tuyên bố thế này: “Tôi ao ước công việc chúng ta được cảm kích nhiều hơn nữa.”14
Vào những lúc phải nhận lương thấp, các nhà dịch thuật Cơ Đốc Phục Lâm phải thường xuyên tranh đấu với sự vô tình mà những ông chủ và đồng nghiệp dành cho công việc của họ cùng sự tắc trách của một số cơ quan giáo hội. Đôi khi, những sự kiện quan trọng của giáo hội với ngân quỹ được xác định bằng năm cách không bao gồm chi phí dịch thuật. Vì vậy mà hơn một lần các tổ chức bị buộc phải dùng đến những tình nguyện viên sẵn lòng nhưng lại thiếu kiến thức và sự thành thạo cho một nhiệm vụ như thế mặc dù các nhà dịch thuật phải làm việc hàng giờ để hoàn thành tác phẩm. Bà Ellen White hiểu vấn đề này rất rõ khi ủng hộ việc cân bằng trong công việc của các nhà dịch thuật, bà viết: “Công việc chúng ta quan trọng hơn chúng ta tưởng nhiều, và đòi hỏi suy nghĩ nhiều. Các nhà dịch thuật nên có ít giờ hơn để dành thời giờ vào việc tiếp cận và lĩnh hội công việc trí tuệ, e rằng công việc trở nên quá nặng nề, và áp lực về sự thấu đáo bị làm dịu đi, công việc làm xong sẽ không hoàn hảo.”15
Tuy nhiên, mọi chuyện đang thay đổi. Các nhà dịch thuật Cơ Đốc Phục Lâm đang nhận biết rõ hơn rằng thậm chí một việc tập thể như dịch thuật vẫn đang cần nỗ lực tập thể. Và các nhà lãnh đạo hội thánh cũng nắm bắt được rằng nhiệm vụ Đức Chúa Trời ban cho đòi hỏi một sự hiểu biết để hoàn thành sứ mạng của nó, có lẽ một trong cách đầu tư là phải tăng cường ủng hộ cho một số người làm cho việc truyền tải phúc âm trở nên khả thi.
Tôi không nhắc lại những lời cuối tôi nói đến vấn đề dịch thuật về: “Đức Chúa Jêsus- thanh nam châm- thầy tế.” Tôi có thể đưa ra một sự tương tương trong tiếng Tây Ban Nha như “Đức Chúa Jêsus là lực hấp dẫn vĩ đại nhất của thế giới,” hay những điều tương tự như vậy. Tuy nhiên, những gì tôi biết là một thành ngữ xứng đáng được mọi người trên đất đọc và hiểu. Bởi vì bất kể ngôn ngữ, Đức Chúa Jêsus thực sự là hấp dẫn lực vĩ đại nhất trên thế giới này. Và nếu như sứ mạng của hội thánh là mang lấy sứ điệp đó đến với mọi chi phái, mọi dân tộc, có lẽ không có cách nào hoàn thành nó tốt hơn là thu nhận những nhà dịch thuật đã dâng mình, những người nhận thức sâu sắc về việc chia xẻ câu chuyện của Đức Chúa Jêsus và họ tiếp tục tuyên rao về sứ điệp bằng giọng bổn xứ cho đến những góc cuối cùng trên đất.
1Emmett K. VandeVere, The Wisdom Seekers (Nashville, Tenn.: Southern Publishing Association, 1972), trang. 31, 32; trích dẫn trong Floyd Greenleaf, In Passion for the World: A History of Seventh-day Adventist Education (Nampa, Idaho: Pacific Press, 2005), trang. 105, 106.
2Xin xem, thí dụ, những điểm nổi bật của bà dành cho thiếu nữ ở trong Testimonies for the Church, quyển. 3, trang. 204.
3Để có một cái nhìn toàn diện về quan điểm này, xin xem Pietro Copiz, “The Linguist,” in J. N. Andrews: The Man and the Mission, ed. Harry Leonard (Berrien Springs, Mich.: Andrews University Press, 1985), trang. 164-184.
4Xin xem Ellen G. White, Letter 140 (1907), trang. 2, in Manuscript Releases, quyển. 8, trang. 103.
5Australasian Union Conference Record, ngày 28 tháng 7 năm 1899. Một ý kiến tương tự được đưa ra trong Testimonies for the Church, quyển. 7, trang. 169.
6Ellen G. White, Selected Messages, quyển. 3, trang. 464. Phần này thuộc về mục lục C và đại diện một lá thư được Willie C.White viết vào năm 1934 để trả lời những câu hỏi của L.E. Froom.
7Cùng trích dẫn.
8William C. White letter file, quyển. 2, trang. 245, được trích dẫn trong Arthur White, Ellen G. White, quyển. 3, “The Lonely Years (1876-1891),” trang. 436.
9Để có một sự miêu tả về toàn bộ kinh nghiệm, xin xem Cùng một trích dẫn, trang. 436-438.
10Personal communication.
11Personal communication.
12Personal communication.
13Personal communication.
14Personal communication.
15Ellen G. White, Manuscript Releases, quyển. 8, trang. 328.
Marcos Paseggi là một nhà dịch thuật tiếng Anh qua tiếng Tây Ban Nha được công nhận, sống ở Ottawa, Ontario, Ca-na-đa. Ông làm nhiều dự án về nghề tự do cho các cơ quan, tổ chức Cơ Đốc Phục Lâm khác nhau và là một trong những nhà dịch thuật chủ đạo trong phiên bản tiếng Tây Ban Nha của tờ Thế Giới Cơ Đốc.
(Theo adventistworld.org)
Blogger Comment
Facebook Comment